Przedawnienie – co to jest, jakie są skutki i terminy w polskim prawie? Poradnik

Zastanawiałeś się kiedyś, co właściwie znaczy to całe „przedawnienie”? To taka prawna zasada, która sprawia, że po jakimś czasie po prostu nie można już dochodzić pewnych praw. Pomyśl o tym jak o narzędziu, które pomaga utrzymać porządek w stosunkach prawnych, żeby stare długi albo inne roszczenia nie wisiały nam nad głowami w nieskończoność. W Polsce mamy do czynienia z przedawnieniem w dwóch głównych obszarach: cywilnym i karnym. Dlatego tak ważne jest, żeby rozumieć, czym to przedawnienie jest i jak działa, bo to może mieć wpływ na Twoje pieniądze i wolność.

Co to takiego to przedawnienie? Kluczowe zasady

W skrócie, przedawnienie to taka instytucja prawna, która po upływie określonego przez prawo czasu sprawia, że roszczenie traci swoją „moc” w sądzie. Nie znaczy to, że dług znika, ale wierzyciel nie może już skutecznie żądać jego spłaty przez sąd. Chodzi tu głównie o to, żeby w obrocie prawnym panowała pewność i żeby dłużnik nie musiał żyć w ciągłym stresie, że sprzed lat ktoś się przypomni.

Ważne, żeby odróżnić przedawnienie od wygaśnięcia prawa. W prawie cywilnym przedawnione zobowiązanie nadal istnieje, tyle że staje się „naturalne” – czyli można je spłacić, ale nie można już przymusowo egzekwować. W prawie karnym jest inaczej – przedawnienie karalności oznacza, że sprawca nie poniesie kary za swój czyn, mimo że czyn ten nadal jest przestępstwem.

Przedawnienie w prawie cywilnym – czyli o co chodzi z długami?

Tutaj mówimy głównie o roszczeniach majątkowych, czyli takich, które da się przeliczyć na pieniądze. Gdy minie termin przedawnienia, dłużnik może powiedzieć sądowi: „przepraszam, ale ten dług się już przedawnił”. I sąd musi to uwzględnić. Pamiętaj – sam dług wciąż istnieje, ale wierzyciel traci możliwość przymusowego dochodzenia jego spłaty.

Zgodnie z Kodeksem cywilnym (po zmianach z 2018 roku) kluczowe terminy przedawnienia w Polsce to:

• 6 lat: To taki ogólny termin dla większości roszczeń majątkowych.
• 3 lata: Dotyczy to spraw związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz świadczeń okresowych, jak na przykład odsetki czy czynsz.

Ale to nie wszystko, bo dla niektórych umów i roszczeń obowiązują jeszcze krótsze terminy:

• 2 lata: na przykład przy umowie sprzedaży.
• 1 rok: dla umów przewozu.
• 3 lata: w przypadku roszczeń z tytułu ubezpieczenia.

Termin przedawnienia zaczyna biec od momentu, gdy roszczenie stało się wymagalne, czyli od dnia, w którym można było zacząć żądać jego spełnienia. Co ważne, po nowelizacji z 2018 roku, jeśli termin przedawnienia wynosi dwa lata lub więcej, to upływa on zawsze z końcem ostatniego dnia roku kalendarzowego. To takie małe ułatwienie, które ma sprzyjać większej przewidywalności.

Przedawnienie w prawie karnym – karalność i kary

W kwestiach karnych przedawnienie rozbija się na dwie części: przedawnienie karalności czynu i przedawnienie wykonania kary. Pierwsze oznacza, że po jakimś czasie od popełnienia przestępstwa sprawcy nie można już postawić przed sądem, choć sam czyn nadal jest przestępstwem. Drugie mówi o tym, że po kolejnym terminie, nawet jeśli zapadł wyrok, kary nie można już wykonać.

Terminy przedawnienia karalności zależą od tego, jak poważne jest przestępstwo i określa je Kodeks karny:

• 30 lat: dla zabójstwa.
• 20 lat: dla innych zbrodni.
• 15 lat: dla występków, gdzie grozi kara więzienia dłuższa niż pięć lat.

Ale uwaga! Najcięższe zbrodnie, jak zbrodnie przeciwko ludzkości, wojenne czy ludobójstwo, się nie przedawniają. Sprawcy takich czynów mogą być ścigani bez względu na to, ile czasu minie. Przedawnienie wykonania kary też ma swoje terminy, zazwyczaj od 10 do 30 lat, w zależności od wymierzonej kary. Warto też wiedzieć, że wszczęcie pewnych postępowań może wpływać na bieg tych terminów.

Przerwanie i zawieszenie biegu przedawnienia – ratunek dla wierzyciela?

Zarówno w sprawach cywilnych, jak i karnych (choć tu rzadziej), istnieją mechanizmy, które mogą „zatrzymać” lub „zresetować” bieg przedawnienia. Są one ważne, żeby wierzyciel nie stracił swojej szansy na odzyskanie pieniędzy, a organy ścigania – na ukaranie sprawcy.

Przerwanie biegu przedawnienia oznacza, że liczymy wszystko od nowa. Dotychczasowy czas przestaje biec, a po przerwaniu termin zaczyna się od zera. Najczęstsze sytuacje, które to powodują w prawie cywilnym, to:

• Wniesienie pozwu do sądu.
• Rozpoczęcie postępowania egzekucyjnego.
• Uznanie długu przez dłużnika.

Zawieszenie biegu przedawnienia działa inaczej. Termin nie jest resetowany, tylko wstrzymywany na czas trwania pewnej przeszkody. Gdy przeszkoda minie, bieg terminu jest kontynuowany od momentu, w którym został przerwany. Przykłady takich sytuacji to:

• Siła wyższa, która uniemożliwia dochodzenie roszczenia.
• Brak pełnej zdolności do czynności prawnych u którejś ze stron (jeśli nie ma przedstawiciela).
• Trwanie mediacji lub próby ugodowej (nowość od 30 czerwca 2022 r.).

Różnica między tymi dwoma instytucjami jest ogromna: przerwanie to „nowy start”, a zawieszenie to po prostu „pauza”.

Skutki przedawnienia roszczeń cywilnych – co to dla Ciebie znaczy?

Kiedy roszczenie cywilne się przedawni, ma to swoje konsekwencje, które nie zawsze są od razu jasne. Najważniejsze jest to, że nie można go już dochodzić przed sądem. Jeśli wierzyciel złoży pozew po terminie, a dłużnik podniesie zarzut przedawnienia, sąd musi oddalić powództwo. I to wszystko, niezależnie od tego, czy dług faktycznie istnieje.

Trzeba jednak pamiętać, że przedawnienie nie kasuje długu. Dług nadal istnieje jako tzw. zobowiązanie naturalne. To znaczy, że jeśli dłużnik dobrowolnie zapłaci przedawniony dług, to nie może już później prosić o zwrot tych pieniędzy, bo przecież „było przedawnione”. Taka dobrowolna zapłata jest uznawana za ważną.

Od 2018 roku sądy mają obowiązek badać przedawnienie z urzędu. To znaczy, że nawet jeśli dłużnik sam nie powie, że dług jest przedawniony, sąd i tak to sprawdzi i oddali pozew, jeśli termin minął. To spora zmiana na korzyść dłużników, która wzmacnia pewność prawa.

Czy są jakieś statystyki dotyczące przedawnienia w Polsce?

Choć przedawnienie jest bardzo ważną instytucją w naszym systemie prawnym, znalezienie konkretnych danych statystycznych na jego temat nie jest łatwe. Brakuje takich szczegółowych analiz, które pokazywałyby, ile spraw zakończyło się stwierdzeniem przedawnienia czy jaki procent wszystkich spraw to właśnie takie przypadki. Takie informacje mogłyby pochodzić z Ministerstwa Sprawiedliwości lub sądów, ale nie są one łatwo dostępne dla każdego.

Czasami można natrafić na jakieś dane pośrednie, zwłaszcza jeśli chodzi o spory konsumenckie, na przykład dotyczące kredytów. Mówi się o sporej liczbie spraw związanych z 10-letnim terminem przedawnienia kredytów. Brak ogólnych danych może wynikać z tego, że przedawnienie często jest podnoszone jako zarzut w indywidualnych sprawach, a nie jest przedmiotem odrębnych, masowych statystyk.

Co mówią eksperci prawni o zmianach w przepisach?

Większość ekspertów prawa cywilnego dobrze ocenia zmiany w przepisach o przedawnieniu z 2018 roku. Chodzi tu głównie o skrócenie ogólnego terminu do sześciu lat i wprowadzenie zasady końca roku kalendarzowego dla terminów dłuższych niż dwa lata. Uważają, że te zmiany zwiększyły pewność obrotu prawnego i faktycznie zachęciły wierzycieli do szybszego działania. Eksperci doceniają też trzyletni termin dla spraw gospodarczych i świadczeń okresowych, bo lepiej pasuje do tempa takich relacji.

Sąd Najwyższy potwierdza te zmiany, na przykład w uchwale z 2025 roku (sygn. II CZP 19/25), która mówi o stosowaniu reguły końca roku kalendarzowego nawet do roszczeń z prawomocnych wyroków. To jest uznawane za korzystne, mimo że może potencjalnie wydłużyć czas egzekucji. Z drugiej strony, eksperci wskazują na pewne trudności interpretacyjne. Czasem pojawiają się pytania o to, jak stosować nowe przepisy do roszczeń, które już istniały przed nowelizacją, albo w sprawach tzw. kredytów frankowych, gdzie problemem jest ustalenie, kiedy dokładnie zaczął biec termin przedawnienia. Ogólnie jednak opinie są takie, że przepisy stały się prostsze i bardziej jednolite, choć nadal są kwestie, które wymagają doprecyzowania przez sądy.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o przedawnienie

Powiedz mi prosto, czym jest przedawnienie?

Odpowiedź: To taka granica czasowa, po której nie można już dochodzić pewnych praw przed sądem, albo nie można ukarać za popełnione przestępstwo.

Czy przedawniony dług trzeba spłacić?

Odpowiedź: Jeśli dług się przedawnił, możesz po prostu powiedzieć w sądzie, że jest przedawniony i nie musisz go płacić. Ale jeśli zapłacisz go dobrowolnie, to już nic nie zrobisz i nie odzyskasz pieniędzy.

Jakie są główne terminy przedawnienia w sprawach cywilnych w Polsce?

Odpowiedź: Po zmianach z 2018 r. ogólny termin to 6 lat. Dla spraw gospodarczych i świadczeń okresowych jest to 3 lata. Pamiętaj też, że wiele umów ma własne, krótsze terminy.

Czy przedawnienie dotyczy też przestępstw?

Odpowiedź: Tak. W prawie karnym mamy przedawnienie karalności (nie można już sądzić sprawcy) i przedawnienie wykonania kary (nie można jej już wykonać). Terminy zależą od tego, jak poważne było przestępstwo.

Co może przerwać bieg przedawnienia?

Odpowiedź: Najczęściej jest to wniesienie pozwu do sądu, wszczęcie egzekucji komorniczej albo uznanie roszczenia przez dłużnika. Po takim zdarzeniu termin biegnie od nowa.

Co mogę zrobić, gdy zbliża się termin przedawnienia?

Odpowiedź: Możesz na przykład wysłać oficjalne wezwanie do zapłaty albo od razu wszcząć postępowanie sądowe lub egzekucyjne. To przerwie bieg przedawnienia. Najlepiej jednak skonsultować się z prawnikiem, żeby wiedzieć, co robić w Twojej konkretnej sytuacji.

 

Poszukujesz agencji SEO w celu wypozycjonowania swojego serwisu? Skontaktujmy się!